سلطان محمد ميرزا قاجار
18
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
حال باتوجه به مطالب اخير ، بهتر است آنچه كه در فهرست نسخههاى خطى فارسى راجع به سيف الدوله آمده ، در اينجا آورده شود : « سلطان محمد ميرزا سيف الدوله چهل و چهارمين فرزند فتحعلى شاه ، زاده در 1227 از مادرى گرجى به نام تاج الدوله . . . » . « 4 » اين هم مشكلى ديگر . زيرا به نوشتهء تاريخ رجال ايران ، سلطان محمد ميرزا سيف الدوله متولد 1228 هجرى است و پسر سى و هشتم فتحعلى شاه از طاوس خانم تاج الدوله زن سوگلى او بوده است . « 5 » همچنين در فهرست نسخههاى خطى فارسى ، به دواوين شعر سيف الدوله اشاره شده است كه مىتوان به مثنوى سيف الرسايل اشاره كرد . و در مورد اين مثنوى آمده كه بسيارى از ابيات آن اشتباها در ديوان يغماى جندقى وارد شده است . در مطلع شمس نيز از سيف الدوله در رديف اميرزادگان قاجار نام برده شده است . همچنين معير الممالك در رجال عصر ناصرى مىگويد : « عضد الدوله ميرزا در اواسط سلطنت مظفر الدين شاه رخت به ديگر سرا كشيد و چهار فرزند به جاى گذارد ؛ شاهزادگان : عين الدوله ، آقا وجيه سپهسالار و سيف الدوله معروف به آقاى داماد . . . » . « 6 » و غلام حسين افضل الملك هم در افضل التواريخ به معزول شدن سيف الدوله از حكمرانى ولايات ملاير ، تويسركان و نهاوند اشاره كرده و مىگويد : « شاهزاده سيف الدوله برادر شاهزاده امير خان سردار معظم وزير جنگ ، پسر شاهزاده سلطان احمد ميرزاى عضد الدوله از حكومت آنجا معاف شد » . « 7 » مطلب ديگر اينكه امين الدوله در سفرنامهء مكه در چندين جا از ديدار خود با سيف الدوله سخن مىگويد ، كه به احتمال نزديك به يقين مقصود وى نويسندهء سفرنامهء حاضر ، يعنى نوهء فتحعلى شاه مىباشد .
--> ( 4 ) - منزوى ، احمد ، فهرست نسخههاى خطى فارسى ، ج 3 ، ص 2355 . ( 5 ) - تاريخ رجال ايران ، ص 103 . ( 6 ) - معير الممالك ، دوست على خان ، رجال عصر ناصرى ، نشر تاريخ ايران ، تهران ص 18 . ( 7 ) - افضل الملك ، غلام حسين ، افضل التواريخ ، نشر تاريخ ايران ، تهران ، ص 189 .